Yūgen: verdwalen zonder iets te hoeven vinden

De route staat al op je telefoon. Je weet waar de koffie goed is, welk uitzicht je moet fotograferen en hoeveel minuten je nog moet lopen, dus er kan weinig misgaan. Dat is handig, en ook een beetje jammer. Zo kun je een hele stad doorkruisen en vooral je eigen planning tegenkomen. Je vinkt het ene adres af en zoekt het volgende op, terwijl er ergens licht op een verweerde muur valt, achter een open raam iemand piano speelt en er een steegje wegloopt waarvan je niet ziet waar het uitkomt. Je loopt door, want je moet nog ergens zijn.

Wat betekent yūgen?

Yūgen (幽玄) is een begrip uit de Japanse esthetiek dat zich slecht laat vertalen. Het wordt onder meer omschreven als mysterieuze diepte of subtiele gratie. Het woord heeft een lange geschiedenis in de poëzie en het nō-theater, waar het staat voor een schoonheid die vooral werkt door wat ze suggereert en zo ruimte laat aan de verbeelding.

Met yūgen bedoel je dus meer dan een mooi uitzicht. Een beeld, een gebaar of een landschap kan meer oproepen dan je er rechtstreeks in kunt aanwijzen, en vaak is het juist dat ongrijpbare deel dat het langst blijft hangen. Denk aan een heuvelrug die langzaam in de nevel verdwijnt, of aan de laatste klank van een lied, als de kamer nog even lijkt te luisteren. Je weet heus wat je zag of hoorde, alleen is daarmee nog niet alles gezegd.

In ons verhaal over Ma en de schoonheid van lege ruimte kwam iets verwants voorbij. Zulke woorden laten zich slecht als souvenir meenemen. Ze kunnen je wel opmerkzaam maken op wat er verloren gaat zodra je alles wilt invullen.

Een wandeling die niets hoeft op te leveren

Wat gebeurt er als je een middag op pad gaat zonder vooraf te bedenken wat je mee terug moet nemen? Dat is lastiger dan het klinkt. Een wandeling moet al snel goed zijn voor je hoofd of voor je stappenteller, en zelfs verdwalen kan een opdracht worden, met de belofte dat je thuiskomt als een aandachtiger en rustiger mens.

Die opdracht mag je gerust thuislaten. Misschien zie je onderweg iets moois, misschien regent het en denk je vooral aan droge sokken. Je mag je vervelen, en je mag op een bankje gaan zitten zonder van dat bankje meteen een levensles te maken. Yūgen belooft je geen bijzondere ervaring. Wat wij eruit halen is bescheidener: laat iets open. Je route bijvoorbeeld, of je idee van wat de moeite waard zal zijn.

De Fernweh-verdwaalkaart: zeven vragen voor onderweg

Deze vragen hebben we zelf bedacht, als uitnodiging om wat ruimte te laten voor verwondering. Kies er een die je aanspreekt. Je hoeft ze niet af te werken en je mag ze halverwege gewoon vergeten.

Wat valt je op waar je normaal langs loopt? Het spoor van een dichtgemetselde deur, een plantje tussen twee stoeptegels. Kijk wat langer dan nodig is om te weten wat het is.

Welke richting trekt je, zonder dat je weet waarom? Een straat waar je nooit inloopt omdat je er niets te zoeken hebt. Eigenlijk is dat al reden genoeg.

Wat hoor je als je even stilstaat? Laat de geluiden naar je toe komen. Je hoeft niet bij alles de bron te vinden.

Wat blijft half verborgen? Een tuin achter een muur, de verte achter een bocht. Let op wat je verbeelding met het ontbrekende stuk doet.

Waar verandert het tempo? Bij een brug, een drempel, op de plek waar de huizen ophouden. Merk wat zo’n overgang met je pas doet.

Wat zou hier ook doorgaan zonder jou? Een boom staat niet op je te wachten en vogels hebben hun eigen bezigheden. Je bent hier even te gast.

Kun je iets onverklaard laten? Een plek kan je raken zonder dat je er meteen een goed verhaal over hebt.

En dan weer naar huis

Dit kan in een onbekende stad, en net zo goed in de wijk waar je al jaren woont. De mooiste afslag is vaak helemaal niet spectaculair. Soms blijkt een doodgewone straat in ander licht ineens een andere straat. Wie nog verder wil dwalen, kan in ons archief mee door de Voerstreek, en wie liever op een ander uur naar buiten gaat, leest over nachtwandelen als klein avontuur.

Vraagt iemand na afloop waar je precies geweest bent, dan kun je natuurlijk je route laten zien. Al wil je misschien eerst iets vertellen over dat licht op die muur.

Verder kijken? In Zes Japanse woorden voor een overvolle stad lees je hoe ook vergankelijkheid, soberheid en een goede snede je blik kunnen veranderen.

---

Over dit stuk: voor de uitleg van yūgen hebben we het lemma Japanese Aesthetics in de Stanford Encyclopedia of Philosophy geraadpleegd. De verdwaalkaart en de vertaling naar het wandelen zijn van onszelf; het is geen overgeleverde Japanse methode.

Openingsbeeld: Dallas Reedy / Unsplash. Een fotografische studie van wolken. Inktlandschap: Narihide / Cleveland Museum of Art, CC0; Gift from the Collection of George Gund III.