I
Het is kwart voor elf en de laptop had allang dicht moeten zijn. Dan verschijnt er een lijst: zeventien AI-tools die je deze week absoluut moet kennen. Je leest hem zoals je een aanmaning openmaakt, met een lichte druk achter het borstbeen. Nummer vier maakt nummer drie overbodig. Nummer negen kan alles waarom nummer zes gisteren nog revolutionair heette. Onderaan staat een link naar een cursus waarin je leert het overzicht te bewaren.
Je klikt. Natuurlijk klik je. Achterlopen is het enige wat je je niet kunt permitteren, al zou je niet kunnen zeggen waarop.
Ergens, in een woonkamer die volkomen onopvallend is op de ringlamp na, heeft iemand zojuist aan jouw onrust verdiend.
II
De AI-goeroe handelt in een eigenaardig soort tijd. Alles wat hij laat zien, gebeurt straks; alles wat jij moet doen, moet nu. Nu instappen, nu omscholen, nu je organisatie opnieuw uitvinden. Het is een gelukkig toeval dat de toekomst telkens precies aanbreekt op de dag dat de inschrijving voor zijn masterclass sluit. Er zijn, zo lijkt het, nog drie plaatsen vrij.
Hij spreekt graag over exponentiële groei, en dat is handig, want tegen een exponent is elk bezwaar bij voorbaat te laat. Vraag wat een toepassing oplevert, en hij vertelt wat er over zes maanden kan. Vraag wie de uitkomst controleert, en hij schetst een tijdperk waarin niemand die vraag meer hoeft te stellen. Hapert de demonstratie, dan heb je zojuist een glimp van de toekomst gezien.
Zijn lastigste product moet hij eerst zelf vervaardigen: jouw tekort. Je wist namelijk niet dat je achterliep. Je had gewoon werk. Sommige dingen gingen goed, andere waren vervelend, een paar vragen lagen nog open, zoals vragen dat plegen te doen. Nu blijkt dat je AI-volwassenheid te wensen overlaat. Daar bestaat gelukkig een scan voor.
De uitslag zal je niet verbazen. De offerte voor het vervolgtraject misschien wel.
III
Een taalmodel kan veel, en wie er geregeld mee werkt, weet dat. Het ordent een rommelige tekst, stelt code voor, vertaalt, maakt een berg materiaal begaanbaar. Er is een bijzondere opluchting wanneer iets omslachtigs ineens meegeeft, als een schroef die jarenlang vastzat. Juist daarom ligt de verleiding zo voor de hand om voortaan elk ongemak te lezen als een achterstand in automatisering.
Je wilde één goede brief schrijven. Met wat hulp staat hij er in tien minuten. Prachtig. Maar het scherm biedt ook aan er zes varianten van te maken, er een campagne aan te hangen en de reacties automatisch te laten analyseren. Voor je het weet, bestier je een klein correspondentiebedrijf dat niemand heeft besteld, jijzelf nog het minst.
Het model hoeft daar niets voor te willen. Gebruiker en omgeving regelen de uitdijing samen uitstekend. Als een tekst sneller te maken is, kunnen er meer teksten bij. Als een vergadering zichzelf samenvat, hoeft niemand zich nog af te vragen waarom er zoveel vergaderd wordt. De rommel krijgt een keurige inhoudsopgave en mag blijven.
Op het podium heet dat bevrijding. Aan de keukentafel, om kwart voor elf, voelt het eerder alsof je er een afdeling bij hebt gekregen.
Daarom is de vraag wie de tijdwinst opstrijkt minstens zo belangrijk als de vraag hoeveel tijd er gewonnen wordt. Jij? Je opdrachtgever? De organisatie die de norm alvast een tandje hoger zet? Of verdampt de winst geruisloos in meer werk, zoals een extra rijstrook vooral meer auto’s oplevert?
IV
In een demonstratie bestaat de wereld uit een invoerveld en een verbluffend antwoord. Daarbuiten begint het eigenlijke werk. Iemand moet nagaan of de bron bestaat, of de redenering klopt, of het fraaie antwoord iets met de vraag te maken heeft. Iemand moet de uitzonderingen kennen. En iemand staat ervoor wanneer een overtuigend geformuleerde onjuistheid de deur uitgaat, met zijn naam eronder.
Wat AI oplevert, laat zich dan ook niet eerlijk vangen in één triomfantelijk getal. De onderzoeksorganisatie METR meldde in februari 2026 dat ontwikkelaars waarschijnlijk meer aan nieuwere hulpmiddelen hadden dan haar eerdere onderzoek liet zien. In dezelfde adem waarschuwde ze dat selectie-effecten de omvang van dat voordeel moeilijk meetbaar maakten: juist de enthousiastelingen, en juist de taken waarvoor zij AI het liefst inzetten, vielen deels buiten het experiment. Dat zou beide kampen moeten temperen, zowel wie roept dat alles twee keer zo snel gaat als wie zeker weet dat het niets oplevert.
Een goede vakman kan uitleggen wanneer iets helpt, welke moeite overblijft en waar zijn kennis ophoudt. Dat laatste hoor je een goeroe zelden zeggen. Hij heeft het liever over jouw houding. Valt de opbrengst tegen, dan experimenteer je te weinig. Maakt het systeem fouten, dan prompt je verkeerd. Zo laat zelfs de teleurstelling zich nog verkopen, als vervolgmodule.
Een nuttige vraag voor de volgende demonstratie: mag ik ook de dinsdagmiddag zien waarop het niet werkte?
V
Vroeger kon je gewoon twijfelen aan een tekst. Nu leg je hem voor aan een taalmodel, laat je een tweede model de uitkomst beoordelen en vraag je een derde waarom je nog steeds twijfelt. Ergens onderweg is hulp een kleine afhankelijkheid geworden. Je zocht een stuk gereedschap en merkt dat je het moeilijk weer neerlegt.
Dat bewijst niet dat AI mensen dommer maakt. In een onderzoek van Microsoft Research en medeonderzoekers, gepubliceerd in 2025, werden 319 kenniswerkers ondervraagd. Wie meer vertrouwen had in generatieve AI, rapporteerde minder kritisch denkwerk. Het ging om een enquête; het verband zegt nog niet dat AI die afname veroorzaakt. Wel zagen de onderzoekers het denken van plaats veranderen: van zelf maken naar controleren, inpassen en bijsturen. Het oordeel blijft dus werk. Het is alleen verhuisd naar de achterkant van het proces, waar het minder opvalt en gemakkelijker wordt overgeslagen.
Op dat oordeel zou je zuinig kunnen zijn. Soms begrijp je iets pas doordat je het een tijd niet begreep. Soms herschrijf je een zin omdat je pas tijdens het schrijven ontdekt wat je bedoelde. De omweg hoort bij het denken, zoals een wandeling meer is dan een onhandige manier om ergens te komen.
Wie elke aarzeling meteen laat wegpoetsen, poetst misschien ook weg wat zich in die aarzeling aan het vormen was.
VI
De bloedzuiger in dit verhaal is de handelaar die jouw onrust telkens opnieuw weet aan te boren, met de regelmaat van een automatische incasso. Vandaag moet je leren prompten. Morgen moet je met agents werken. Overmorgen blijkt dat wie nog zelf agents aanstuurt, het eigenlijk nooit begrepen heeft. Hij heeft van Zeno’s paradox een verdienmodel gemaakt. Jij bent Achilles, hij de schildpad, en telkens als je de plek bereikt waar hij net stond, is hij een cursus verder.
Er bestaan ook mensen die ingewikkelde techniek begrijpelijk maken en je helpen er zelfstandig mee te werken. Hun werk herken je aan wat er mogelijk is nadat ze zijn vertrokken. Kun je zelf verder? Ken je de beperkingen? Weet je wanneer je het ding beter kunt laten liggen?
Bij de goeroe ligt de deur naar zelfstandigheid altijd één betaalde sessie verderop. Hij verdient aan het uitstel van je geruststelling. Je kunt al veel, zegt hij, maar je bent er nog niet. Er is een volgende verdieping, een nieuwe community, een besloten omgeving waar de werkelijk vooruitziende mensen elkaar treffen. Wie daar eenmaal binnen is, hoort dat er nog een verdieping is.
Voor je de volgende leeromgeving afsluit, kun je je ook afvragen hoeveel van je leven inmiddels opgaat aan het bijhouden van middelen die het eenvoudiger hadden moeten maken.
VII
Je bent de techniek geen eeuwige trouw verschuldigd. Je kunt haar gebruiken waar ze helpt en daarna iets anders gaan doen. Je hoeft evenmin een tegengoeroe te volgen die zeker weet dat het allemaal waardeloos is. Met elk van beide zekerheden vul je een zaal. Met een zorgvuldig oordeel loop je na afloop meestal alleen naar huis.
Neem je aandacht eens letterlijk terug, en weersta de neiging er meteen weer iets uit te persen. Wees ergens bij. Bij een gesprek dat nergens heen hoeft. Bij een plaat die je tot het laatste nummer uitluistert. Bij een boek waarvan je nog niet weet wat je eraan hebt. Bij de avondlucht boven de straat, die er al die tijd gewoon was.
Misschien wordt een middag pas echt van jou als hij niets hoeft op te leveren. Je hoeft die ervaring niet meteen om te zetten in een methode, een post of een betere versie van jezelf. Er kan iets gebeuren waarvoor geen invoerveld bestaat.
Laat de goeroe maar op zijn podium staan. Zonder jouw haast, jouw angst en jouw creditcard wordt het daar opeens een stuk stiller.
En jij hebt een avond.
Verder dwalen in Fernweh
Je aandacht kan ook hierheen
Je aandacht terugnemen
Zeven stille strategieën om de macht van marketeers terug te pakken.
De luxe van leegte
Over ruimte, stilte en de Japanse gevoeligheid voor wat wordt opengelaten.
Ga eens nachtwandelen
Een kleine ontsnapping waarvoor je geen nieuwe tool nodig hebt.
