...

Taal & woorden

Lítost: als je jezelf even niet kunt ontlopen

Lítost is Tsjechisch en kan, afhankelijk van de context, verdriet, spijt of medelijden betekenen. De schrijver Milan Kundera gaf het woord een bijzonder pijnlijke glans: het ogenblik waarop je eigen kwetsbaarheid onontkoombaar wordt.

Lítost: als je jezelf even niet kunt ontlopen

Je hoort jezelf een verhaal vertellen waarin je net iets heldhaftiger voorkomt dan je was. Iemand stelt één onschuldige vraag. Ineens zie je het hele bouwwerkje staan, inclusief jezelf, en je zou het liefst even ergens anders zijn. Bij voorkeur in een versie van de avond waarin je je mond had gehouden.

Wat betekent lítost?

Een woordenboek geeft voor lítost meerdere gewone betekenissen. Het is dus te sterk om te zeggen dat het woord per definitie een gevoel benoemt dat nergens anders bestaat. De moeilijkheid zit in de context: verdriet om wat gebeurde, spijt om wat je deed of medeleven met iemand anders liggen niet altijd keurig uit elkaar.

Bij Kundera komt daar een literaire lading bij. Het gaat om de pijn van jezelf ineens te zien in je eigen onmacht of ellende. Trots kan daarin meespelen, schaamte ook, en het verlangen dat iemand anders de schade herstelt. Onze Nederlandse omschrijving benadert die lezing; ze vervangt de bredere Tsjechische betekenis niet.

De held van je eigen verhaal

Op een verjaardag vertel je over de baan waar je ooit uit bent gestapt. Een bevrijdende beslissing, zeg je, het werd tijd om je eigen koers te varen. Je hebt het vaker verteld; de zinnen lopen goed. Iemand die erbij was, vraagt of je toen niet ook erg teleurgesteld was dat die promotie naar een ander ging.

Daar staat het verhaal, ineens met een deur open die je liever dicht had gehouden. Natuurlijk was je teleurgesteld. Je was zelfs woedend. Het vertrek was nog steeds jouw beslissing, maar het keurige portret van de onafhankelijke geest is een beetje gaan hangen.

Het pijnlijke hoeft niet te zitten in wat die ander doet. De vraag kan zonder kwade bedoeling zijn gesteld. Je ontdekt vooral hoe lang je zelf aan de belichting hebt gewerkt. En nu zou je graag willen dat iemand de vraagsteller tegenspreekt, zodat jij je mooie positie terugkrijgt.

Het kan ook kleiner. Je geeft een kind een streng college over eerlijk delen en hoort jezelf halverwege: had jij gisteren niet het laatste stuk taart achter in de koelkast gezet? Er zit iets bijna komisch in die plotselinge nabijheid tot je eigen tekort. Alleen ben jij op dat moment degene die liever even niet lacht.

Een spiegel op een ongelukkig moment

Sommige woorden geven een gevoel meer ruimte, zonder het aangenamer te maken. Lítost hoeft geen wijze les op te leveren. Soms is het al genoeg om te herkennen dat verdriet en gekrenkte trots samen in dezelfde stoel kunnen zitten. Daar zit je dan. Nog steeds jezelf, maar even zonder de mooie belichting.

Lees verder in Fernweh Magazine

Verder dwalen door woorden

De weemoed van saudade heeft vaak iets of iemand om naar terug te verlangen. Bij toska kan zelfs dat houvast ontbreken.

Dit verhaal hoort bij Onvertaalbare woorden: een reeks van Fernweh over woorden die meer oproepen dan een korte vertaling kan vertellen.

Voor de gewone woordbetekenissen: het Tsjechische academiewoordenboek. De uitleg van Kundera is hier vrij geparafraseerd; de situaties zijn eigen voorbeelden.

Het gesprek gaat verder

Reacties

Voeg een gedachte toe

Wat wil je toevoegen?

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Reacties worden volgens onze bestaande moderatie-instellingen behandeld.

Seraphinite AcceleratorOptimized by Seraphinite Accelerator
Turns on site high speed to be attractive for people and search engines.