Je hoort jezelf een verhaal vertellen waarin je net iets heldhaftiger voorkomt dan je was. Iemand stelt één onschuldige vraag. Ineens zie je het hele bouwwerkje staan, inclusief jezelf, en je zou het liefst even ergens anders zijn. Bij voorkeur in een versie van de avond waarin je je mond had gehouden.
Wat betekent lítost?
Een woordenboek geeft voor lítost meerdere gewone betekenissen. Het is dus te sterk om te zeggen dat het woord per definitie een gevoel benoemt dat nergens anders bestaat. De moeilijkheid zit in de context: verdriet om wat gebeurde, spijt om wat je deed of medeleven met iemand anders liggen niet altijd keurig uit elkaar.
Bij Kundera komt daar een literaire lading bij. Het gaat om de pijn van jezelf ineens te zien in je eigen onmacht of ellende. Trots kan daarin meespelen, schaamte ook, en het verlangen dat iemand anders de schade herstelt. Onze Nederlandse omschrijving benadert die lezing; ze vervangt de bredere Tsjechische betekenis niet.
De held van je eigen verhaal
Op een verjaardag vertel je over de baan waar je ooit uit bent gestapt. Een bevrijdende beslissing, zeg je, het werd tijd om je eigen koers te varen. Je hebt het vaker verteld; de zinnen lopen goed. Iemand die erbij was, vraagt of je toen niet ook erg teleurgesteld was dat die promotie naar een ander ging.
Daar staat het verhaal, ineens met een deur open die je liever dicht had gehouden. Natuurlijk was je teleurgesteld. Je was zelfs woedend. Het vertrek was nog steeds jouw beslissing, maar het keurige portret van de onafhankelijke geest is een beetje gaan hangen.
Het pijnlijke hoeft niet te zitten in wat die ander doet. De vraag kan zonder kwade bedoeling zijn gesteld. Je ontdekt vooral hoe lang je zelf aan de belichting hebt gewerkt. En nu zou je graag willen dat iemand de vraagsteller tegenspreekt, zodat jij je mooie positie terugkrijgt.
Het kan ook kleiner. Je geeft een kind een streng college over eerlijk delen en hoort jezelf halverwege: had jij gisteren niet het laatste stuk taart achter in de koelkast gezet? Er zit iets bijna komisch in die plotselinge nabijheid tot je eigen tekort. Alleen ben jij op dat moment degene die liever even niet lacht.
Een spiegel op een ongelukkig moment
Sommige woorden geven een gevoel meer ruimte, zonder het aangenamer te maken. Lítost hoeft geen wijze les op te leveren. Soms is het al genoeg om te herkennen dat verdriet en gekrenkte trots samen in dezelfde stoel kunnen zitten. Daar zit je dan. Nog steeds jezelf, maar even zonder de mooie belichting.
Lees verder in Fernweh Magazine
Verder dwalen door woorden
De weemoed van saudade heeft vaak iets of iemand om naar terug te verlangen. Bij toska kan zelfs dat houvast ontbreken.

Saudade: verlangen naar wat er niet is
Wat betekent saudade? Over gemis, herinnering en verlangen in het Portugees en Galicisch, met een uitstap naar de muziek van Cesária Évora.

Toska: verlangen zonder duidelijke bestemming
Toska kan verdriet, beklemming, verveling of verlangen betekenen. Over het Russische woord dat soms precies raakt aan wat je niet goed kunt aanwijzen.

Jayus: als een slechte grap toch laat lachen
Wat betekent jayus? Een Indonesisch slangwoord voor een flauwe of mislukte grap, en het ongemakkelijke plezier dat daar soms uit voortkomt.
Voor de gewone woordbetekenissen: het Tsjechische academiewoordenboek. De uitleg van Kundera is hier vrij geparafraseerd; de situaties zijn eigen voorbeelden.

Het gesprek gaat verder
Reacties
Voeg een gedachte toe+