Iemand vertelt een mop. De aanloop duurt lang, de ontknoping zie je aankomen en als die eindelijk valt, gebeurt er precies niets. Dan begint er toch iemand te lachen. Om de grap? Om de stilte? Om het gezicht van degene die hem vertelde? Het is inmiddels moeilijk uit elkaar te houden.
Wat betekent jayus?
In lijstjes met onvertaalbare woorden krijgt jayus vaak een prachtige, precieze omschrijving: een grap die zo slecht is dat je er juist om moet lachen. Dat kan de situatie goed treffen. De betekenis van het slangwoord zelf is eenvoudiger: niet leuk, niet grappig, flauw. De lach is een mogelijke afloop, geen verplicht onderdeel van de definitie.
Ook een mislukte grap kan iets losmaken. Je lacht misschien om de inspanning, om het ongemak of omdat je met deze mensen nu eenmaal sneller lacht dan met andere. Soms krijgt een grap pas een tweede leven doordat iedereen weet hoe beroerd hij is. Jaren later is één woord genoeg om de tafel opnieuw te laten schudden.
Een grap met een eigen postcode
Er zijn families waarin één opmerking twintig jaar meegaat. Niemand kan buitenstaanders behoorlijk uitleggen wat er zo grappig aan is. Je zou eerst moeten vertellen over die camping, de regen, de vader die met een pan vol water uit de voortent kwam en zei dat de buitendouche klaar was. Op zichzelf geen groot moment uit de geschiedenis van de humor.
Maar jaren later hoeft het bij een familie-uitje alleen maar te gaan regenen. Iemand zegt ‘buitendouche’ en het is weer zover. Wie er nieuw bij zit, glimlacht beleefd. De uitleg maakt het erger. Nee, je had erbij moeten zijn. Dat was inmiddels wel duidelijk.
Een grap kan zijn eigen gebrek overleven doordat mensen hem samen hebben meegemaakt. De aarzelende lach van toen hoort er later net zo goed bij als de woorden. Misschien lachte je eerst omdat het zo flauw was; nu lach je ook om de inspanning waarmee iemand destijds de regen een beetje draaglijk probeerde te maken.
Dat warme vervolg zit niet automatisch in het woord jayus. Een flauwe grap kan ook gewoon flauw blijven, en de stilte kan volkomen terecht zijn. Soms is de genegenheid groter dan de clou. Die genegenheid laat zich voor een nieuwe toehoorder helaas moeilijk navertellen.
De schoonheid van een slechte timing
Er is iets geruststellends aan humor die zijn doel mist en toch aankomt. Even hoeft niemand geestig te zijn. De verteller mag falen en de rest mag daar met enige genegenheid getuige van zijn. Al blijft er altijd iemand die de mop daarna nog een keer gaat uitleggen. Dan wordt het weer spannend.
Lees verder in Fernweh Magazine
Verder dwalen door woorden
Bij Schadenfreude zit de lach op een minder onschuldige plek. En tartle geeft een naam aan een andere kleine hapering in ons sociale verkeer.

Schadenfreude: waarom andermans pech soms grappig is
Schadenfreude is Duits voor leedvermaak. Over de lach om andermans pech, van een onschuldige uitglijder tot een grap die toch begint te schuren.

Tartle: hoe heette je ook alweer?
Tartle wordt vaak uitgelegd als aarzelen omdat je een naam kwijt bent. Het Schotse woord is breder: even niet zeker weten wie of wat je voor…

Lítost: als je jezelf even niet kunt ontlopen
Lítost kan verdriet, spijt of medelijden betekenen. Bij Milan Kundera krijgt het een pijnlijker lading: jezelf plotseling zien zonder bescherming.
Betekenisnuance: Fadhilatun Hayatunnufus bespreekt het slanggebruik van jayus in Laras Bahasa (2014, p. 33). De situaties hierboven zijn eigen voorbeelden van Fernweh.

Het gesprek gaat verder
Reacties
Voeg een gedachte toe+